Λόγου νόστος

Μετά από αρκετό χρόνο «λειτουργίας», προκύπτει λόγος ενοποίησης του παρόντος με το «Λόγου Νόστος«, ένα blog που προέκυψε ως εξελιξη ενός χώρου που τοποθετούνταν άρθρα του υποφαινόμενου από το περιοδικό ne.o.

Το όνομα: το όνομα προέρχεται από τη σκέψη ότι και ο Λόγος ταξιδεύει. Ισως επιστρέφει στη γέννησή του, ίσως όχι. Υποφέρει, βιάζεται, πεθαίνει και ξαναγεννιέται. Ο Λόγος, με την έννοια της Λογικής, του «Ορθού Λόγου» και όποια άλλη, δογματική ή μη, έννοια θέλει ο αναγνώστης. Τίποτε από αυτά δεν σημαίνει ότι είναι ο Ορθός Λόγος αυτός που βάζουμε να ταξιδεύει. Με τίποτε δεν ισχυριζόμαστε την κατοχή κανενός Ορθού Λόγου.

Μόνο που να, επειδή το ταξίδι είναι που μετράει, πάνω στο ταξίδι διαμορφωνόμαστε όλοι. Και ο Λόγος ακόμη, του οποίου ίσως όλο το παιχνίδι της ύπαρξης να είναι μια μεταφορά, διαμορφώνεται και εξελίσσεται. Εμείς, απλά γράφουμε, αναζητώντας. Με αδυναμίες, ελλείψεις, αλλά προσπαθώντας να μη θέτουμε περιορισμούς στο ταξίδι της αναζήτησης…

Advertisements

Συλλογή υπογραφών

(Αντιγραφή από το http://neo-views.blogspot.com)  

Το κείμενο που ακολουθεί κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες, σε μια πιο «ελαφριά» εκδοχή, μεταξύ πανεπιστημιακών καθηγητών προκειμένου οι τελευταίοι να δηλώσουν την υποστήριξή τους σε έναν εκ των διεκδικητών της Προεδρίας του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Οταν το παρέλαβα, αποφάσισα να το τροποποιήσω «ελαφρώς». Δεν γνωρίζω την μετέπειτα πορεία του κειμένου, το οποίο και δεν υπέγραψα. Διαβάζοντάς το ξανά σκέφτηκα ότι αντικαθιστώντας (find-replace) το όνομα του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης με τη φράση «ο πολιτικός κόσμος της χώρας», έχουμε ένα πιο ενδιαφέρον κείμενο που ευχαρίστως θα υπέγραφα. Επειδή, όμως, τέτοια κείμενα δεν κυκλοφορούν προς υπογραφή, το παραθέτω ακολούθως.

Ως πανεπιστημιακοί δάσκαλοι νοιώθουμε την ευθύνη και την υποχρέωση να εκφράσουμε δημόσια την αγωνία μας για το μέλλον και την ανασυγκρότηση της δημοκρατίας στη χώρα μας. Το πολιτικό αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται σήμερα ο πολιτικός κόσμος της χώρας έχει τις ρίζες του στην εγκατάλειψη θεμελιωδών αρχών, στην απαξίωση και στον ισοπεδωτισμό, φαινόμενα που καλλιεργήθηκαν έντονα εδώ και πολλά χρόνια και που τελικά είχαν ως αποτέλεσμα την αλλοίωση της ταυτότητάς της πολιτικής. Η εξουσία, η οποία ανήχθη σε μοναδικό σκοπό, ενίοτε χωρίς όρους, δεν μπορεί να αποτελεί τη συνεκτική ουσία που κρατά την όποια ηγεσία ενωμένη και μάλιστα στη βάση ισορροπιών και όχι αρχών. Αυτά έγιναν αντιληπτά από τους πολίτες, οι οποίοι έστειλαν στις τελευταίες εκλογές ένα σημαντικό μήνυμα στον πολιτικό κόσμο της χώρας: αποκτήστε ξανά πολιτική ταυτότητα, αποβάλλετε τον πολιτικό δεινοσαυρισμό, ανασυγκροτηθείτε και πείστε μας γι αυτό.

Ο πολιτικός κόσμος της χώρας, χρειάζεται ανασυγκρότηση που θα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των πολιτών να είναι σύγχρονος, ανοικτός στην κοινωνία, δημοκρατικός και πατριωτικός, απελευθερωμένος από τα δεσμά αδιαφανών μηχανισμών και προσωπικών συμφερόντων. Χρειάζεται να γίνει ένας ζωντανός οργανισμός στον οποίο η κοινωνία θα πιστέψει και πάλι, ώστε να συμμετέχει ενεργά. Χρειάζεται πολιτική ταυτότητα, που θα πείθει όχι μόνο για τη διαχείριση του σήμερα, αλλά και για το όραμα του αύριο. Η Ανασυγκρότηση του πολιτικού κόσμου της χώρας θα πρέπει να ανταποκρίνεται στην ανάγκη να αντιμετωπιστούν τα καθημερινά αλλά μεγάλα προβλήματα των πολιτών με κατάλληλες προοδευτικές, καθαρές, δημόσιες πολιτικές του σήμερα και του αύριο.

Ο πολιτικός κόσμος της χώρας πρέπει να εγκαταλείψει τις ξύλινες γενικολογίες και πάνω απ’ όλα τις ξύλινες και άχρωμες πολιτικές τακτικές, οι οποίες ενίοτε καλύπτουν ακριβώς αντίθετες πρακτικές. Η πολιτική δεν είναι παιχνίδι ισορροπιών, αλλά έχει ταυτότητα. Για να ξαναβρεί ο πολιτικός κόσμος της χώρας την ταυτότητα που του αφαίρεσε ο υποκριτικός, επίπεδος και άχρωμος πολιτικός λόγος, απαιτούνται κυρίως αξιοκρατία παντού, γνώση, μακροχρόνιος προγραμματισμός, διαφάνεια, σοβαρότητα, και οργάνωση. Απαιτείται καθαρή θέση για τη σχέση μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, για την ανάπτυξη, για την εντιμότητα και το ήθος. Χρειάζεται ακόμη συνεχής τριβή με την κοινωνία και τους πολίτες οι οποίοι μόνο αν πειστούν για τη νέα του ταυτότητα θα εγγυηθούν την αποτελεσματική εφαρμογή και την ευρεία κοινωνική στήριξη των εφαρμοζόμενων πολιτικών.

Στην κρίσιμη αυτή ιστορική καμπή που βρίσκεται η δημοκρατία αλλά και η χώρα, απαιτείται πάνω από όλα πολιτική ηγεσία με καινοτόμο και καθαρή σκέψη, με ταυτότητα πολιτικής και όχι ονομάτων, με όραμα, και με διάθεση ρήξης πρώτα απ όλα με όσους καπηλεύτηκαν την Πολιτική για τη δική τους ευημερία, και κατόπιν με τις δυνάμεις της αντίδρασης. Απαιτούνται πολιτικές αρετές που θα επιτρέψουν τον απεγκλωβισμό της δημοκρατίας και των δυνάμεων της προόδου από την ξύλινη πολιτική, από την εσωστρέφεια, από τις κενές και επίπεδες γενικολογίες των ισορροπιών, από τη θλίψη, την απαισιοδοξία και τον γενικευμένο ισοπεδωτισμό. Απαιτείται νέα και δυναμική ηγεσία του τόπου που θα απελευθερώσει την πολιτική από τα δεσμά του παλαιοκομματισμού, θα πείσει και θα εμπνεύσει, θα δώσει νέα προοπτική και ελπίδα στους δημοκρατικούς πολίτες αυτής της χώρας.

Οι Πανεπιστημιακοί Δάσκαλοι δηλώνουμε την αποφασιστικότητά μας να συμβάλλουμε στο έργο αυτό αλλά και να το ελέγχουμε, αναλαμβάνοντας τις ευθύνες που μας αναλογούν απέναντι στην κοινωνία και ενάντια στην αδράνεια, τον κενό πολιτικό λόγο και το άχρωμο και ισοπεδωτικό μέλλον που απειλεί τις επερχόμενες γενιές.

Περί κρίσεων και κρίσης

Αν τα γεγονότα του καλοκαιριού μας «εξόργισαν», τότε ας το ξανασκεφτούμε. Κατά βάθος θα έπρεπε να τα περιμένουμε…

Περισσότερα εδώ: http://neo-views.blogspot.com/2007_10_01_archive.html
αλλά και σε περισσότερο «ανύποπτο χρόνο» εδώ: http://neo-views.blogspot.com/2007/04/blog-post_26.html

Νεώτερη έκδοση του ν/σ για την έρευνα

Εκδοση 19.7.2007. «Ακούγεται» ότι θα πάει για ψήφιση σε θερινό τμήμα…

Ιδού το doc

Νέα έκδοση του ν/σ για τα μεταπτυχιακά

Η νέα έκδοση του Ν/Σ για μεταπτυχιακές σπουδές παρελήφθη σήμερα από την ΠΟΣΔΕΠ και αναρτάται χωρίς σχόλια.

Σύμφωνα με την ΠΟΣΔΕΠ, το συγκεκριμένο ν/σ δημοσιοποιείται για διάλογο. Επίσης, το ν/σ για την έρευνα πρόκειται να προωθηθεί προς ψήφιση.

Νέα έκδοση του νομοσχεδίου για την έρευνα

Μου έφτασε αυτό: Νομοσχέδιο έρευνας 17.5.2007 και το αναρτώ προς ενημέρωση.

edit/30.5.07: Να και μερικά σχόλια 

 _ΒΒ

Οξυρρύγχειοι πάπυροι

Το 1994, σε μια πτήση προς Λουξεμβούργο, διάβασα στο περιοδικό «4 Τροχοί» ένα κείμενο στο οποίο ο Κώστας Καββαθάς μεταφέρει κάποια αποσπάσματα επιστολών μεταξύ δύο Ρωμαίων, ενός Συγκλητικού και ενός έπαρχου κάπου στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο, τα αποσπάσματα είναι μεταφράσεις από τα λατινικά, τις οποίες έκανε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος. Παραθέτω ολόκληρο το κείμενο του Κώστα Καββαθά με κάποιες δικές μου επισημάνσεις, χωρίς τη δυνατότητα να επικυρώσω την αυθεντικότητά του. Είναι μεγάλο, αλλά αξίζει. 

_Β.Β.

ΟΞΥΡΥΓΧΕΙΟΙ ΠΑΠΥΡΟΙ 

Πολλά έχουν γραφτεί για τα χαρακτηριστικά και τις ιδιότητες των Ελλήνων, αλλά τα όσα θα διαβάσετε πιο κάτω σίγουρα θα σας εντυπωσιάσουν. Τα βρήκα σ’ ένα φυλλάδιο που μου έδωσε ένας φίλος και στο οποίο ο Κωνσταντίνος Τσάτσος παρουσίαζε τις, γραμμένες σε λατινική γλώσσα, επιστολές κάποιου Μενένιου Απιου, Ρωμαίου συγκλητικού που είχε ζήσει στην Ελλάδα και που απευθύνονται, όπως ο K.T. αναφέρει στο εισαγωγικό του σχόλιο, σ’ έναν ανθύπατο με το όνομα Ατίλιος Νάβιος ο οποίος, απ’ ό,τι φαίνεται από την ανάγνωση των επιστολών, έχει αναλάβει υπηρεσία στην Αχαϊα. O K.T. σημειώνει ότι «οι επιστολές βρέθηκαν από κάποιον παλιό συμφοιτητή του, σε μια ομάδα παπύρων, στην Οξύρρυγχο, το σημερινό Μπενεζά, πλάι σε μια αναποδογυρισμένη σαρκοφάγο».O Μενένιος Απιος αρχίζει την πρώτη του επιστολή περιγράφοντας τη ζωή του «συνταξιούχου» στο Τούσκουλο, κάποια περιοχή μακριά από «το συρφετό της -ρωμαϊκής- αγοράς και τους κούφιους λόγους της Συγκλήτου». Στη συνέχεια μακαρίζει το φίλο του Νάβιο που είναι «αφοσιωμένος στα νέα του καθήκοντα, εκεί κάτω στον ασυννέφιαστο ουρανό της Αχαϊας», και μετά του λέει ότι επειδή ανησυχεί για το πώς θα τα καταφέρει στην Ελλάδα του γράφει «για να βοηθήσει με την πείρα που έχει θησαυρίσει το έργο του» και για να τον «αποτρέψει από τίποτα λάθη ή και από κάποιες κατ’ αρχή αδιόρατες αδεξιότητες που όμως υπονομεύουν κάποτε ένα πολυμήχανο έργο».«Αφησε λοιπόν», τελειώνει τον πρόλογό του ο Νάβιος «τον παλιόν ανθύπατο της επαρχίας σου να σου προσφέρει, κατά το λόγο του Αχιλλέα, _δώρον ολίγον τε φίλον τε_» (στο σημείο αυτό ο Κωνσταντίνος Τσάτσος που έχει μεταφράσει τις επιστολές από τα λατινικά, σημειώνει ότι στο πρωτότυπο η τελευταία φράση είναι γραμμένη στα ελληνικά.Πάμε λοιπόν να διαβάσουμε μαζί μερικά αποσπάσματα από τις γραμμένες πριν χιλιάδες χρόνια (ή μήπως σήμερα;) επιστολές του Μενένιου. Όπως θα δείτε, τα όσα γράφει δεν ισχύουν σήμερα μόνο για τους Έλληνες, αλλά και για άλλους, σύγχρονους κοσμοκράτορες! Όταν τελειώσετε την ανάγνωση αναρωτηθείτε πόσο άλλαξαν τα πράγματα τα τελευταία 2.000 χρόνια! (σ.σ. οι υπογραμμίσεις είναι δικές μας). 

*** Κερδίσαμε, αγαπημένε Ατίλιε, τον κόσμο με τις λεγεώνες μας, αλλά θα μπορέσωμε να τον κρατήσωμε μονάχα με την πολιτική τάξη που θα του προσφέρωμε. Διώξαμε τον πόλεμο στις παρυφές της γης. Από τον Περσικό κόλπο ως τη Μαυριτανία, από τη γη των Αιθιόπων ως την Καληδονία αδιατάρακτη βασιλεύει η ρωμαϊκή ειρήνη. Δύσκολο φαίνεται να εξηγήσει κανείς, πως μια πόλη έφτασε να κυβερνά την οικουμένη. Μέσα στους λόγους όμως που θα αναφέρονταν για μια τέτοια εξήγηση, θα έπρεπε να ήταν πρώτος ετούτος: καταλάβαμε καθαρά και έγκαιρα πως υποτάσσοντας τους λαούς, αναλαμβάνομε μιαν ευθύνη για την ευημερία τους.Τούτη η συνείδηση της ευθύνης διακρίνει τους βαρβάρους κατακτητές από τους κοσμοκράτορες. Μονάχα ο Αλέξανδρος πριν από μας είχε τη συνείδηση τούτης της ευθύνης. Ευτυχώς για τη δόξα της Ρώμης πέθανε νέος, γιατί αλλιώς θα ήτανε οι έλληνες σήμερα οι άρχοντες του κόσμου. Αλλοίμονο στους λαούς όταν τις προσπάθειές τους τις ενσαρκώνουν μονάχα σε μονωμένα άτομα που περνούν και όχι σε ανθρώπινες κοινότητες, σε θεσμούς, που αντέχουν στη ροή των πραγμάτων και σηκώνουν άνετα τον όγκο των πολύχρονων έργων.Έχομε τη σοφία να μη θέλωμε να είμαστε δυσβάσταχτοι εκμεταλλευτές των λαών που υποτάχτηκαν στην εξουσία μας. Καταλάβαμε πως μια τέτοια εκμετάλλευση καταντάει ζημιά και ανησυχία δαπανηρή, όταν ξεπερνάει το πρεπούμενο μέτρο. Και μάλιστα όσο πιο εκτείνεται η εξουσία, όσο πιο αραιώνουν οι φρουρές και αυξαίνει η δυσαναλογία του αριθμού των αρχόντων και των αρχομένων, τόσο η εκμετάλλευση πρέπει να γίνεται πιο ανεπαίσθητη, ένας ελαφρύς τόκος που οι λαοί μας πληρώνουν για την τάξη και την ειρήνη που τους εξασφαλίζομε.Αλλά δε φτάνει να τους χαρίζωμε ειρήνη και τάξη, γιατί αυτά είναι αρνητικά στοιχεία, είναι όροι. δεν αποτελούν την ουσία της ευδαιμονίας των ανθρώπων. Πρέπει να προάγωμε την υλική ευημερία των λαών μας. πρέπει με την υπερέχουσα τεχνική μας να τους κατασκευάζωμε υδραγωγεία και αιωνόβιους δρόμους, λιμάνια, γιοφύρια και άλλα έργα που κάνουν τη ζωή των ανθρώπων πιο άνετη και πιο εύκολη. Θα έπρεπε ακόμη και της φιλοσοφίας και της ποίησης τα δώρα να σκορπούσαμε στις χώρες που κυβερνούμε. Το μέγα όμως τούτο έργο είμαστε άξιοι να το κάνωμε μόνο στις δυτικές επαρχίες, γιατί εκεί που βρίσκεσαι εσύ, οι έλληνες το επιτελούν ακόμη σήμερα καλλίτερα από μας. Ας επαναλάβωμε και εμείς τη δυσάρεστην ομολογία του Οράτιου Φλάκκου:Graecia capta, ferum victorem cepit, et artes Intulit agresti Latio.

 

*** Μάθε, φίλτατέ μου Ατίλιε, πως όσοι θέλουν να είναι κοσμοκράτορες, πρέπει να έχουν νοοτροπία πατρικίων και όχι νοοτροπία ιππέων (σ.σ. Όπως εξηγεί ο K.T, οι ιππείς αποτελούσανε τη δεύτερη κοινωνική τάξη στην αρχαία Ρώμη, ύστερα από τους πατρίκιους. Ήταν οι εύποροι, που δεν ήταν αριστοκράτες) *** O έλληνας είναι πιο εγωιστής από μας και συνεπώς και από όλα τα έθνη του κόσμου. Το άτομό του είναι «πάντων χρημάτων μέτρον» κατά το ρητό του Πρωταγόρα. Αδέσμευτο, αυθαίρετο, και ατίθασο, αλλά και αληθινά ελεύθερο ορθώνεται το εγώ των ελλήνων. Χάρις σε αυτό σκεφθήκανε πηγαία, πρώτοι αυτοί, όσα εμείς αναγκαζόμαστε σήμερα να σκεφθούμε σύμφωνα με τη σκέψη τους. Χάρις σε αυτό βλέπουν με τα μάτια τους και όχι με τα μάτια εκείνων που είδαν πριν απ’ αυτούς. Χάρις σε αυτό η σχέση τους με το σύμπαν, με τα πράγματα και τους ανθρώπους δεν μπαγιατεύει, αλλά είναι πάντα νέα, δροσερή και το κάθε τι, χάρις σε αυτό το εγώ, αντιχτυπάει σαν πρωτοφανέρωτο στην ψυχή τους. Είναι όμως και του καλού και του κακού πηγή τούτο το χάρισμα. Το ίδιο «εγώ» που οικοδομεί τα ιδανικά πολιτικά συστήματα, αυτό διαλύει και τις πραγματικές πολιτείες των Ανθρώπων. Και ήρθανε οι καιροί όπου ο ελληνικός εγωισμός ξέχασε την τέχνη που οικοδομεί τους ιδανικούς κόσμους, αλλά δεν ξέχασε την τέχνη που γκρεμίζει τις πραγματικές πολιτείες.Και εμείς τους συναντήσαμε, καλέ Ατίλιε, σε τέτοιους καιρούς και γι’ αυτό η κρίση μας γι’ αυτούς συμβαίνει να είναι τόσο αυστηρή, που κάποτε καταντάει άδικη.Αλλά και πώς να μην είναι; H μοίρα μας έταξε νομοθέτες του κόσμου και το ελληνικό άτομο περιφρονεί το νόμο. Δεν παραδέχεται άλλη κρίση δικαίου παρά την ατομική του, που δυστυχώς στηρίζεται σε ατομικά κριτήρια. Απορείς πώς η πατρίδα των πιο μεγάλων νομοθετών έχει τόση λίγη πίστη στο νόμο. Και όμως από τέτοιες αντιθέσεις πλέκεται η ψυχή των ανθρώπων και η πορεία της ζωής των. Σπάνια οι έλληνες πείθονται «τοις κείνων ρήμασι». Πείθονται μόνο στα ρήματα τα δικά τους και ή αλλάζουν τους νόμους κάθε λίγο, ανάλογα με τα κέφια της στιγμής ή όταν δεν μπορούν να τους αλλάξουν, τους αντιμετωπίζουν σαν εχθρικές δυνάμεις και τότε μεταχειρίζονται εναντίον τους ή τη βία ή το δόλο. A! τόσο τη χαίρεται ο έλληνας την εύστροφη καταδολίευσή τους, τους σοφιστικούς διαλογισμούς που μεταβάλλουν τους νόμους σε ράκη!O έλληνας έχει πιο αδύνατη μνήμη από μας έχει λιγότερη συνέχεια στον πολιτικό του βίο. Είναι ανυπόμονος και κάθε λίγο, μόλις δυσκολέψουν κάπως τα πράγματα, αποφασίζει ριζικές μεταρρυθμίσεις. Θες να σαγηνέψης την εκκλησία του δήμου σε μια πόλη ελληνική; Πες τους: «Σας υπόσχομαι αλλαγή». Πες τους:«Θα θεσπίσω νέους νόμους». Αυτό αρκεί. με αυτό χορταίνει η ανυπομονησία του, το αψίκορο πάθος του. Τι φαεινές συλλήψεις θα βρης μέσα σε αυτά τα ελληνικά δημιουργήματα της ιδιοτροπίας της στιγμής! Εμείς δειλά-δειλά και μόνο με το χέρι του πραίτορα τολμήσαμε , διολισθαίνοντας μέσα στους αιώνες, να ξεφύγωμε από τους άκαμπτους κλοιούς της Δωδεκαδέλτου μας, και πάλι διατηρώντας όλους τους τύπους, όλα τα εξωτερικά περιβλήματα. Τούτη η υποκρισία των μορφών, όταν η ουσία αλλάζει, δείχνει πόση είναι η ταπεινοφροσύνη μας μπρος σε κάθε τι που είναι θεσμός και έθος και παράδοση, πόσο το παρελθόν και η συνέχεια του βαραίνουν στην πορεία μας και πόσο δίκαια αντέχομε αιώνες εκεί που οι έλληνες εκάμφθηκαν σε δεκαετηρίδες.Μέσα στους πιο πολλούς έλληνες, άμα σκαλίσης λίγο, θα βρης έναν ισχνόν υπερόπτη Κοριολάνο, έναν άσημο εκδικητικόν Αλκιβιάδη, ένα εγώ μεγαλύτερο από την πατρίδα. Όχι βέβαια σε όλους. αλλιώς δε θα υπήρχαν σήμερα πια ελληνικές πόλεις. Αλλά όποιος διοικεί, σαν και σένα, ένα λαό, πρέπει να γνωρίζη τις άρχουσες ροπές, που δε φτάνουν βέβαια ως τη φανερή ακρότητα του ωραίου αθηναίου ή του δικού μας Γάιου Μάρκου, αλλά που τείνουν προς τα εκεί. Οι πολλοί, από χίλιους δυο λόγους, γιατί είναι πιο μικροί και πιο αδύνατοι, σταματούν μεσοδρομίς. Μα και μ’ αυτούς το κακό γίνεται.Οι έλληνες λίγα πράγματα σέβονται και σπάνια όλοι τους τα ίδια. Και προς καλού και προς κακού στέκουν απάνω από τα πράγματα. Για να κρίνουν αν ένας νόμος είναι δίκαιος, θα τον μετρήσουν με το μέτρο της προσωπικής των περίπτωσης, ακόμα και όταν υπεύθυνα τον κρίνουν στην εκκλησία ή στο δικαστήριο. O έλληνας ζητεί από το νόμο δικαιοσύνη για τη δική του προσωπική περίπτωση. Αν τύχη και ο νόμος, δίκαιος στην ολότητά του, και δεν ταιριάζει σε λίγες περιπτώσεις, όπως η δική του, δεν μπορεί αυτό να το παραδεχτή. Και εν τούτοις τετρακόσια χρόνια τώρα το διακήρυξε ο μεγάλος τους Πλάτων, πως τέτοια είναι η μοίρα και η φύση των νόμων. Πως άλλο νόμος και άλλο δικαιοσύνη. το διακήρυξε και ο Σταγειρίτης, χωρίζοντας το δίκαιο από το επιεικές. Αλλά δεν τ’ ακούει αυτά ο έλληνας! Δε δέχεται να θυσιάση τη δική του περίπτωση, το δικό του εγώ σ’ ένα νόμο σκόπιμο, και δίκαιο στη γενικότητά του. Έτσι είναι οι πολλοί στις πόλεις που πρόκειται τώρα να διοικήσης, έτσι διαφορετικοί, αν όχι από μας, όμως από τους πατέρες μας, που θεμελίωσαν το μεγαλείο την παλιάς, της αληθινής μας δημοκρατίας.

Όσο περνούν οι αιώνες τόσο κι εμείς και οι λαοί που κυβερνούμε γινόμαστε περισσότερο ατομιστές, ως που μια μέρα να μαραθούμε όλοι μαζί μέσα στη μόνωση των μικρών εαυτών μας.Νομίζω πως οι έλληνες απάνω στους οποίους εσύ τώρα άρχεις είναι πρωτοπόροι σε αυτόν το θανάσιμο κατήφορο. Δε σου έκανε κιόλας εντύπωση, καλέ μου Νάβιε, η αδιαφορία του έλληνα για το συμπολίτη του; Όχι πως δε θα του δανείσει μια χύτρα να μαγειρέψει, όχι πως αν τύχη μια αρρώστια δε θα τον γιατροπορέψη, όχι πως δεν του αρέσει να ανακατεύεται στις δουλειές του γείτονα, για να του δείξει μάλιστα την αξιοσύνη του και την υπεροχή του. σε τέτοιες περιπτώσεις βοηθάει ο έλληνας περισσότερο από κάθε άλλον. Βοηθάει πρόθυμα και τον ξένο, με την ιδέα μάλιστα, που χάρις στους μεγάλους στωϊκούς, πάντα τον κατέχει, μιας πανανθρώπινης κοινωνίας. Του αρέσει να δίνη στον ασθενέστερο, στο αβοήθητο. είναι και αυτό ένας τρόπος υπεροχής.Λέγοντας πως ο έλληνας αδιαφορεί για τον πλησίον του, κάτι άλλο θέλω να πω. Αλλά μου πέφτει δύσκολο να στο εξηγήσω. Θα αρχίσω με παραδείγματα, που, αν προσέξης, ανάλογα θα δης και εσύ ο ίδιος πολλά με τα μάτια σου. Ακόμη υπάρχουνε ποιητές πολλοί και τεχνίτες στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας. Πλησίασέ τους, καθώς είναι χρέος σου, και πες μου αν άκουσες κανέναν απ’ αυτούς ποτέ να επαινή τον ομότεχνό του. Δε χάνει τον καιρό του σε επαίνους των άλλων ο έλληνας. Δε χαίρεται τον έπαινο. Χαίρεται όμως τον ψόγο και γι’ αυτόν βρίσκει πάντα καιρό. Για την κατανόηση, την αληθινή, αυτήν που βγαίνει από τη συμπάθεια γι’ αυτό που κατανοείς, δε θέλει τίποτα να θυσιάση. Το κίνητρο της δικαιοσύνης δε τον κινεί για να επαινέση ό,τι αξίζει τον έπαινο. Όχι που δεν θα ήθελε να είναι δίκαιος, αλλά δεν αντιλαμβάνεται καν την αδικία που κάνει στον άλλο. Αλλού κοιτάζει. θαυμάζει ό,τι είναι ο δικός του κόσμος. κάθε άλλον τον υποτιμά. Όταν ένας πολίτης άξιος δεν αναγνωρίζεται κατά την αξία του, λέει ο έλληνας: αφού δεν αναγνωρίζομαι εγώ ο αξιώτερός του, τι πειράζει αν αυτός δεν αναγνωρίζεται; O εγωκεντρισμός αφαιρεί από τον έλληνα τη δυνατότητα να είναι δίκαιος. Και αυτό εννοούσα λέγοντας πως ο έλληνας αδιαφορεί για τον πλησίον του. το πάθος του εγωισμού τον εμποδίζει να ασχολείται με τον άλλο, να συνεργάζεται μαζί του.Και φυσικά από την έλλειψη τούτη της αλληλεγγύης ματαιώνονται στις ελληνικές κοινωνίες οι κοινές προσπάθειες. H δράση του έλληνα κατακερματίζεται σε ατομικές ενέργειες, που συχνά αλληλοεξουδετερώνονται και συγκρούονται.Κάποτε και τους νεκρούς ακόμα, όπου θάλεγε κανείς πως φθόνος δε χωρεί, τους αφήνουν ατίμητους οι έλληνες, γιατί δε βρίσκουν μέσα τους τη διάθεση να θυσιάσουν κάτι από το νου και την καρδιά τους για ένα τέτοιο έργο δικαιοσύνης. Μόνο ο ηδονισμός του μίσους μπορεί να τους κάνει τυμβωρύχους. Το εγώ -το τρομερό αυτό εγώ- το πάντα γυρισμένο προς τον εαυτό του, για να υψωθή, ταπεινώνει και τους νεκρούς και εκδικείται ακόμη και για την περασμένη του δόξα.Μόνο όταν δημιουργηθούν συμφέροντα που συμβαίνει να είναι κοινά σε πολλά άτομα μαζί, βλέπεις τη συναδέλφωση και την αλληλεγγύη. πολύ σπάνια για την προάσπιση κοινών ιδανικών. Κοινά ιδανικά σχεδόν δεν υπάρχουν. Στον κάθε έλληνα τα ιδανικά είναι ατομικά. Γι’ αυτό οι πολιτικές των φατρίες είναι φατρίες συμφερόντων. και το ιδανικό του κάθε ηγέτη είναι ο εαυτός του.

Νάβιε, ο Κάτωνας από καιρό έχει πεθάνει και πέθανε μαζί του η παλιά μας δημοκρατία. Τώρα βαδίζομε και εμείς το δρόμο των ελλήνων. ως που και οι δικοί μας εγωισμοί, κάθε μέρα ωμότεροι και βιαιότεροι, να σκεπάσουν με την πλημμυρίδα τους τη Σύγκλητο και την αγορά και ολόκληρη την αθάνατη πόλη. 

Εδώ και δυο βδομάδες σου έγραφα για το φυγόκεντρον εγωισμό των ελλήνων. Δε θυμάμαι όμως αν σου έγραψα το χειρότερο. Κινημένος από την ίδια αυτήν εγωπάθεια, τη ρίζα αυτήν κάθε ελληνικού κακού, -ας βοηθήσουν οι θεοί να μη γίνη και των δικών μας δεινών η μολυσμένη πηγή- ο έλληνας δε συχωρνάει στο συμπολίτη του καμμιά προκοπή. Όποιον τον ξεπεράση, ο έλληνας τον φθονεί με πάθος. και αν είναι στο χέρι του να τον γκρεμίση από εκεί που ανέβηκε, θα το κάνη.Μα το πιο σπουδαίο, για να καταλάβης τον έλληνα, είναι να σπουδάσης τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνει το φθόνο του, τον τρόπο που εφεύρε για να γκρεμίζη καλλίτερα. Είναι ένας τρόπος πιο κομψός από το δικό μας, γέννημα σοφιστικής ευστροφίας και διανοητικής δεξιοτεχνίας. Δεν του αρέσει η χονροκομμένη δολοφονία στους διαδρόμους του Παλατιού, αλλά η λεπτοκαμωμένη συκοφαντία, ένα είδος αναίμακτου ηθικού φόνου, ενός φόνου διακριτικότερου και εντελέστερου, που αφήνει του δολοφονημένου τη σάρκα σχεδόν ανέπαφη, να περιφέρη την ατίμωση και τη γύμνια της στους δρόμους και στις πλατείες.Γιατί και τη συκοφαντία, αγαπητέ μου, την έχουν αναγάγει σε τέχνη οι θαυμάσιοι, οι φιλότεχνοι έλληνες, οι πρώτοι δημιουργοί του καλού και του κακού λόγου. Το να επινοήσης ένα ψέμα για κάποιον και να το διαλαλήσης, αυτό είναι κοινότυπο και άτεχνο. Σε πιάνει ο άλλος από το αυτί και σε αποδείχνει εύκολα συκοφάντη και σε εξευτελίζει. H τέχνη είναι να συκοφαντής, χωρίς να ενσωματώνεις πουθενά ολόκληρη τη συκοφαντία, μόνο να την αφήνεις να τη συνάγουν οι άλλοι από τα συμφραζόμενα και έτσι ασυνείδητα να υποβάλλεται σε όποιον την ακούει. H τέχνη, είναι να βρίσκης το διφορούμενο λόγο, που άμα σε ρωτήσουν γιατί τον είπες, να μπορής να πης πως τον είπες με την καλή σημασία, και πάλι εκείνος που τον ακούει να αισθάνεται πως πρέπει να τον εννοήση με την κακή του σημασία.Αυτό είναι το αγχέμαχο όπλο με το οποίο πολεμάει ο έλληνας τον έλληνα, ο ηγέτης τον ηγέτη, ο φιλόσοφος το φιλόσοφο, ο ποιητής τον ποιητή, αλλά και ο ανάξιος τον άξιο, ο ουσιαστικά αδύνατος τον ουσιαστικά δυνατό.Αν και ξένος, θα δοκιμάσης την αιχμή τούτου του όπλου και εσύ όπως τη δοκίμασα και εγώ. Θα απορήσης σε τι κοινωνική περιωπή βάζουν οι έλληνες τους δεξιοτέχνες της συκοφαντίας, πώς τους φοβούνται οι πολλοί και αγαθοί, πώς τους υπολήπτονται οι χρησιμοθήρες και πώς γλυκομίλητα τους χαιρετούν όταν τους συναντούν στις στοές και στην αγορά.

… 

Το ανυπόταχτο σε κάθε πειθαρχία, η περιφρόνηση των άλλων και ο φθόνος, η αρρωστημένη διόγκωση της ατομικότητας, σπρώχνουν σχεδόν τον κάθε έλληνα να θεωρή τον εαυτό του πρώτο μέσα στους άλλους. Αδιαφορώντας για όλους και για όλα, παραβλέποντας ό,τι γίνηκε πριν και ό,τι γίνεται γύρω του, αρχίζει κάθε φορά από την αρχή και δεν αμφιβάλλει πως πορεύεται πρώτος στο δρόμο το σωστό. Ταλαιπωρεί από αιώνες την ελληνική ζωή η υπέρμετρη εμπιστοσύνη του έλληνα στην προσωπική του γνώμη και στις προσωπικές του δυνατότητες. Παρά να υποβάλη τη σκέψη του στη βάσανο μιας ομαδικής συζήτησης, προτιμάει να ριψοκινδυνεύση με μόνες τις προσωπικές του δυνάμεις. Πρόσεξε τις συσκέψεις των ηγετών των πολιτικών τους μερίδων με τους δήθεν φίλους των και θα δης ότι οι περισσότερες είναι προσχήματα. O ηγέτης λέει τη γνώμη του, βελτιώνει τη διατύπωσή της με τις πολλές επαναλήψεις χωρίς ούτε να περιμένη, ούτε να θέλη καμμίαν αντιγνωμία. Και οι φίλοι του το ξέρουν αυτό καλά και συχνάζουν σε αυτές τις συσκέψεις ή για να μάθουν τα νέα της ημέρας ή για να βρουν ευκαιρία να κολακεύσουν τον ηγέτη. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο έλληνας πολιτικός ανακυκλώνεται μόνος του μέσα στις δικές του σκέψεις, γιατί πιστεύει πως αυτές αρκούν για το έργο του ή, το χειρότερο, γιατί η χρησιμοποίηση και των άλλων στην εκτέλεσή του, θα περιώριζε την κυριότητά του απάνω στο έργο. θα το έκανε, περισότερο τέλειο, αλλά λιγότερο δικό του. και εκείνο που προέχει για τον έλληνα δεν είναι το πρώτο, αλλά το δεύτερο. Έτσι σε πρώτη μοίρα έρχεται η τιμή του εγώ και σε δεύτερη η αξία του έργου. Αυτή είναι η αδυναμία του πολιτικού ήθους που θα παρατηρήσης στους έλληνες δημόσιους άνδρες, που κατά τα άλλα και πιο υψηλόφρονες είναι και πιο αδέκαστοι και σχεδόν όλοι πιο φτωχοί από τους σύγχρονους δικούς μας. Οι παλιοί όμως ρωμαίοι, αυτοί κατείχαν την αρετή της μετριοφροσύνης που απουσιάζει και απουσίασε πάντα από την ελληνική πολιτική ζωή και γι’ αυτό τότε κατορθώσανε, αν και σε τόσα καθυστερημένοι, να πάρουν την κοσμοκρατορία από τα χέρια των ελλήνων. Γιατί, βλέπεις, τούτη η μοιραία για την τύχη των ελλήνων εγωπάθεια φέρνει και ένα άλλο χειρότερο δεινό: όπου βασιλεύει, τα έργα σχεδιάζονται πάντα μέσα στα στενά όρια της ατομικότητας, σύντομα και βιαστικά, για να συντελεσθούν όλα, πριν το πρόσωπο εκλείψη.

H πολιτική όμως που θεμελιώνει τις μεγάλες πολιτείες δε σηκώνει ούτε βιασύνη ούτε συντομία. Σχεδιάζεται σε έκταση αιώνων. Δεν προσδένεται σε άτομα, αλλά σε ομάδες προσώπων, σε διαδοχικές γενεές. Στην εκτύλιξή της εξαφανίζεται το εφήμερο άτομο και παίρνουν την πρώτη θέση, διαρκέστερες υποστάσεις, λαοί, οικογένειες, πολιτικές μερίδες ή κοινωνικές τάξεις. Τα εδραία πολιτικά έργα μέσα στην ιστορία είναι υπερπροσωπικά. Και δυστυχώς οι έλληνες μόνο σε προσωπικά έργα επιδίδονται με ζήλο. Γι’ αυτό ή δε φτάνουν ως την τελείωση ενός άξιου πολιτικού έργου ή όταν φτάσουν, φέρνει μέσα του το έργο τους το ίδιο, το σπέρμα της φθοράς. Και αυτό είναι δίκαιο. Γιατί σκοπός των ελλήνων είναι η πρόσκαιρη λάμψη του πρόσκαιρου ατόμου, όχι η μόνιμη απρόσωπη ευόδωση του έργου του ίδιου.Έπρεπε εξαιρετικά ευνοϊκές περιστάσεις να συντρέξουν με τη μεγαλοφυϊα του Αλέξανδρου του Μακεδόνα για να αποκτήσουν για λίγα χρόνια οι έλληνες μια κυρίαρχη πολιτική θέση στην οικουμένη. Αλλά και εκεί το έργο, στηριγμένο σ’ ένα πρόσωπο, όχι σε μιαν κοινότητα ανθρώπων, ούτε σε μια πολύχρονη παράδοση, μόλις εξαφανίστηκε ο δημιουργός, διαλύθηκε μέσα στα χέρια των ίδιων εκείνων ανθρώπων, που, όταν ο Αλέξανδρος ζούσε, στάθηκαν οι απαραίτητοι συντελεστές του. Αλλά το έργο, βλέπεις, δεν ήταν δικό τους. Δεν τους είχε κάνει ο αυταρχικός ηγέτης κοινωνούς στην τιμή του έργου, αλλά θήτες του γιγάντιου εγωισμού του.… Ποτέ, μα ποτέ δε θέλησα να σου πω, ότι λείπει η πολιτική σκέψη στην Ελλάδα. Απεναντίας πιστεύω πως αφθονεί, περισσότερο μάλιστα από ό,τι φαντάζεται όποιος βλέπει τα πράγματα απ’ έξω. Μόνο που δεν μας είναι αισθητή η παρουσία της, γιατί οι άνδρες που τη κατέχουν φθείρονται ο ένας από τον άλλο σε μιαν αδιάκοπη, πεισματική και το πιο συχνά μάταιη σύγκρουση. Αν λείπει κάτι των ελλήνων πολιτικών δεν είναι ούτε η δύναμη της σκέψης, ούτε η αγωνιστική διάθεση. Στο χαρακτήρα, στο ήθος φωλιάζει η αρρώστια. Φωλιάζει στην άρνησή τους να δεχθούν να εξαφανίσουν το άτομό τους για την ευόδωση ενός ομαδικού έργου.Δεν κρίνουν ποτέ με δικαιοσύνη το συναγωνιστή τους και γι’ αυτό δεν υποτάσσονται ποτέ στην υπεροχή του. Δεν έχουν την υπομονή, μέσα στον κύκλο των ισότιμων, να περιμένουν με την τάξη του κλήρου ή της ηλικίας της σειρά τους. Έτσι διασπαθίζοντας τη δύναμή του και τις αρετές του σε περιττούς αγώνες κατάντησε ο λαός με την υψηλότερη και την πλουσιώτερη στη θεωρία πολιτική σκέψη, να μείνη τόσο πίσω από μας στις πρακτικές πολιτικές του επιδόσεις.Τα δεινά, όσα υποφέρανε ως τα σήμερα οι έλληνες, μα θαρρώ και όσα θα υποφέρουν στο μέλλον μιαν έχουν κύρια και πρώτη πηγή, την φιλοπρωτία, τη νόμιμη θυγατέρα του τρομερού των εγωισμού.

Μου γράφεις πως αυτό συμβαίνει και αλλού και προ παντός σ’ εμάς. H διαφορά, καλέ μου φίλε, έγκειται στο μέτρο και στην ένταση της φιλοπρωτίας. Βέβαια και εμείς σήμερα δεν υστερούμε. Αλλά την εποχή που θεμελιώνονταν το μεγαλείο της Ρώμης δεν είχαν υπερβή οι δικοί μας το πρεπούμενο μέτρο.Υποτάσσονταν στο κοινό νόμο και στους γενικούς σκοπούς της πολιτείας. ενώ οι έλληνες το ξεπέρασαν πριν προφτάσουν να στεριώσουν τη δύναμή τους στην οικουμένη. Όσο όμως αυστηρότερος και αν θέλω να είμαι, καθώς είναι χρέος μου, για μας τους ρωμαίους, δεν ξέρω αν μεταξύ των ρωμαίων, και σήμερα ακόμα, υπάρχουν τόσοι φανατικοί και αδίστακτοι στο κυνήγημα των τιμών, όσοι υπήρξανε μεταξύ των ελλήνων στους ενδοξώτερούς των αιώνες.Μήπως όμως υπερβάλλω, καλέ μου φίλε; Μήπως βλέπω το θαυμαστό γένος των ελλήνων με τα μάτια της γεροντικής κακίας; Μα είναι χρόνια τώρα που με το λυχνάρι και με του ήλιου το φως διαβάζω Αριστοφάνη, Δημοσθένη, Ευριπίδη, Θεόφραστο, Επίκουρο, Ζήνωνα, Χρύσιππο και όλο και βεβαιώνομαι περισσότερο πως δεν είμαι μόνος στον τρόπο που τους κρίνω. Όχι, φίλε μου, δε βλέπω πως είμαι άδικος όταν λέγω πως πρόθεσή τους συνήθως δεν είναι να ξεπεράσουν σε αξιότητα ή και σε καλή φήμη τον αντίπαλό τους, αλλά να τον κατεβάσουν στα μάτια του κόσμου κάτω από τη δική τους θέση, όποια και αν είναι. Την αρχαίαν «ύβριν» των (Σ.Μ. η λέξη στο πρωτότυπο είναι γραμμένη με ελληνικά στοιχεία) την κατεβάσανε στο χαμηλότερο επίπεδο! Κάποτε με τούτην την ισοπέδωση προς τα κάτω νομίζουν πως επαναφέρουν το πολίτευμά τους στην ορθή του βάση. Μάταια ξεχώρισε ο μεγάλος Σταγειρίτης τη «δημοκρατία» (Σ.Μ. την παρεκβατική δημοκρατία, δηλ. την οχλοκρατία) από την «πολιτεία» (Σ.Μ. την ορθή δημοκρατία). H θέλησή τους για ισότητα, άμα την αναλύσης, θα δης ότι δεν απορρέει από την αγάπη της δικαιοσύνης, αλλά από το φθόνο της υπέρτερης αξίας. «Μια που εγώ, λέει ο έλληνας, δεν είμαι άξιος να ανεβώ ψηλότερα από σένα, τότε τουλάχιστον και εσύ να μη ανεβής από μενά ψηλότερα. Συμβιβάζομαι με την ισότητα».Συμβιβάζεται με την ισότητα ο έλληνας, γιατί τι το άλλο είναι παρά συμβιβασμός να πιστεύης ανομολόγητα πως αξίζεις την πρώτη θέση και να δέχεσαι μιαν ίση με των άλλων. Μέσα του λοιπόν δεν αδικεί τόσο ο έλληνας, όσο πλανάται. Γεννήθηκα με την ψευδαίσθηση της υπεροχής.Και ύστερα θα συναντήσης και μεταξύ των ελλήνων την άλλη την ψευδαίσθηση που τους κάνει να υπερτιμούνε τη μιαν αρετή που έχουν και να υποτιμούνε τις άλλες που τους λείπουν. Είδα δειλούς που φαντάζονταν πως μπορούν να ξεπεράσουν όλους μονάχα με την εξυπνάδα τους και ανδρείους που πίστευαν πως φτάνει για να ξεπεράσουν όλους η ανδρεία τους. Είδα έξυπνους που φαντάζονταν πως δε χρειάζεται για να γίνουν πρώτοι ούτε επιστήμη, ούτε αρετή. Είδα κάτι σοφούς που θέλαν να σταθούν απάνω και από τους έξυπνους και από τους ανδρείους με μόνη την επιστήμη και τη σοφία. Πόσο αλήθεια άμαθοι της ζωής μπορεί να είναι αυτοί οι αφεντάδες της γνώσης! Τι κακό μας έκανε αυτός ο Πλάτωνας! Πόσους δασκάλους πήρε στο λαιμό του που νομίσανε πως είναι «άνδρες βασιλικοί»! (Σ.Μ. με ελληνικά στοιχειά στο πρωτότυπο). Μα είδα τέλος, αγαπητέ μου Νάβιε, και κάτι ενάρετους, που δεν το χώνευαν να μην είναι πρώτοι στην πολιτεία, αφού είταν πρώτοι στην αρετή. Και βέβαια δε στασίαζαν όπως οι βάναυσοι και οι κακοί, αλλά ή αποσύρονταν σιωπηλοί και απογοητευμένοι στους αγρούς των, αφήνοντας το δήμο στα χέρια των δημαγωγών και των συκοφαντών, ή δηλητηριάζανε την ίδια τους την αρετή και τους ωραίους της λόγους με την πίκρα της αποτυχίας των. ωσάν οι ηγεσίες των πολιτειών να μην ήταν μοιραία υποταγμένες στις ιδιοτροπίες της τύχης και του χρόνου και σε λογής άλλους συνδυασμούς δυνάμεων που συνεχώς τις απομακρύνουν απ’ την ιδεατή τους μορφή και τις παραδίνουν στα χέρια των ανάξιων ή των μέτριων.Τέτοια είναι τα πάθη και οι αδυναμίες που φθείρουν τους ηγέτες των ελληνικών πόλεων.

Όσο για τους οπαδούς των ηγετών αυτών, έχουν και αυτοί την ιδιοτυπία τους στον μακάριον εκείνον τόπο. Είναι οπαδοί, πραγματικοί οπαδοί, μόνο όσοι χάσαν οριστικά την ελπίδα να γίνουν και αυτοί ηγέτες. Έτσι θα παρατηρήσης πως πιστοί οπαδοί είναι μόνο οι γεροντώτεροι από τον ηγέτη τους. Ελάχιστοι είναι οπαδοί από πίστη ιδεολογική ή από πίστη στον ηγέτη οι πολλοί είναι πειθαναγκασμένοι από τα πράγματα γιατί ατύχησαν, γιατί βαρέθηκαν ή λιποψύχησαν. Γι’ αυτό είναι και όλοι προσωρινοί, άπιστοι, ενεδρεύοντες οπαδοί, ως που να περάσει η κακή ώρα.Μα και αυτοί που μένουν και όσο μένουν οπαδοί, προσπαθούν συνεχώς να αναποδογυρίσουν την τάξη της ηγεσίας και να διευθύνουν αυτοί από το παρασκήνιο τον ηγέτη. Γι’ αυτό και βλέπεις τόσο συχνά να είναι περιζήτητοι οι μέτριοι ηγέτες, που προσφέρονται ευκολώτερα στην παρασκηνιακήν ηγεσία των οπαδών των. Σε πολλές περιπτώσεις δεν έχει σημασία να ξέρης ποιος είναι ο ονομαστικός ηγέτης μιας πολιτικής μερίδας, αλλά ποιοι εκ του αφανούς τον διευθύνουν. Βλέπεις, είναι μερικοί άνθρωποι που δεν είναι προικισμένοι με τα χαρίσματα με τα οποία αποκτάς τα φαινόμενα της ηγεσίας, αλλά μόνο με εκείνα που χρειάζονται για την ουσία της, για την άσκηση της εξουσίας. είναι αναγκασμένοι λοιπόν οι τέτοιοι να περιορισθούν στο ρόλο του υποβολέα και να αφήνουν τους άλλους, που κατέχουν τα φαινόμενα, να χαριεντίζωνται απάνω στη σκηνή.

… 

Και ύστερα, μήπως δε βλέπω και την άλλην όψη του πράγματος; Ας παραπονιόμαστε για την ελληνική εγωπάθεια εμείς που διαρκώς απάνω της σκοντάβομε, γιατί έχομε να κάνωμε με την ελληνική πόλη και τους πολιτικούς της. Έχει και την εξαίσια πλευρά της η υπερτροφία αυτή της προσωπικότητας, που στις κακές της όψεις την ονομάζομε εγωπάθεια. Έχει την πλευρά τη δημιουργική στη φιλοσοφία, στην ποίηση, στις τέχνες, στις επιστήμες, ακόμη και στο εμπόριο και στον πόλεμο. Από αυτήν αναβλύζει όλη η δόξα των ελλήνων, η μόνη δόξα στην ιστορία που μπορεί να σταθή πλάι στη δική μας. Φοβάμαι μονάχα, -γιατί, και ας μην το βλέπης εσύ, κατά βάθος με γοητεύουν και εμένα οι έλληνες, που είναι και θα είναι πάντα οι δάσκαλοί μου- φοβάμαι πως φτάσαμε στον καιρό, που η φωτεινή πλευρά της προσωπικότητάς των πηγαίνει όλο μικραίνοντας και αντίθετα η σκοτεινή όλο και αυξάνει. και δεν ξέρω, δεν μπορώ να ξέρω, αν ετούτος ο κατήφορος μπορεί ποτέ πια να σταματήση.

… 

Δε σου κρύβω πως με πείραξε ο λόγος σου, πως δείχνομαι τάχα κακός και άδικος με τους έλληνες. Ας αρχίσω λοιπόν σήμερα το γράμμα μου με έναν έπαινο γι’ αυτούς, για να ξεπλύνω έτσι κάπως τη μομφή σου. O εγωισμός δεν κάνει τους έλληνες μόνο κακούς πολίτες στην αγορά, τους κάνει και καλούς στρατιώτες στον πόλεμο. Έχουν αιώνων τρόπαια που μέσα στη μνήμη τους γίνονται σα νόμοι άγραφοι και επιβάλλουν την περιφρόνηση της κακουχίας και του κινδύνου. Μη συγχέης τη διάλυση της στρατιωτικής δύναμης, που έχει αφορμή τις εμφύλιες έριδες, με την ατομική γενναιότητα καθώς και την πολεμική δεξιοτεχνία των ελλήνων.Μα και δεν είναι μόνο στον πόλεμο ο έλληνας γενναίος και άξιος μαχητής, αλλά και στην ειρήνη. Ακριβώς γιατί η γενναιότητά του δεν είναι συλλογική, σαν των περισσότερων λαών, αλλά ατομική, γι’ αυτό δε φοβάται, και εκεί που βρίσκεται μόνος του, να ριψοκινδυνεύη, στην ξενητιά, στο παράτολμο ταξίδι, στην εξερεύνηση του αγνώστου. Γι’ αυτό και τόλμησε τέτοια που εμείς δε θα τολμούσαμε ποτέ και θεμέλιωσε για αιώνες αποικίες έξω από τις στήλες του Ηρακλέους και πέρα, μέσα στα χιόνια της Σκυθίας. και στον καιρό μας ακόμη έλληνες δεν είναι εκείνοι που τόλμησαν να διασχίσουν άγνωστες θάλασσες για να φτάσουν στη χώρα των Ινδών και στις έμπυρες χώρες πιο κάτω από τη γη των Αιθιόπων; Αναρωτιέσαι κάποτε γιατί τα τολμάει αυτά τα παράτολμα ο έλληνας;

Επειδή είναι γενναίος ο έλληνας, είναι και παίκτης. Παίζει την περιουσία του τη ζωή του και κάποτε και την τιμή του. Γεννήθηκε για να σκέπτεται μόνος, για να δρα μόνος, για να μάχεται μόνος και γι’ αυτό δε φοβάται τη μοναξιά. Εμείς αντίθετα είμαστε από τα χρόνια τα παλιά μια υπέροχα οργανωμένη αγέλη. Σκεπτόμαστε μαζί, δρούμε μαζί, μαχόμαστε μαζί και μοιραζόμαστε μαζί την τιμή, τα λάφυρα και τη δόξα. Οι έλληνες δε δέχονται, όσο αφήνεται η φύση τους ελεύθερη, να μοιρασθούν τίποτα με κανέναν. Το εθνικό τους τραγούδι, αρχίζει με έναν καυγά, γιατί θελήσανε να κάνουν μοιρασιά ανάμεσα σε άντρες που μοιρασιά δε δέχονται.Και μια που πήρα το δρόμο των επαίνων, άκουσε και τούτο, που δεν είναι και ο μικρότερος. Οι αυστηρές κρίσεις που τώρα βδομάδες σου γράφω, θαρρείς πως είναι μόνο δικές μου; Τις πιο πολλές τις διδάκτηκα από ένα έλληνα, από τον Επίκτητο. Νέος τον άκουσα να εξηγή το μέγα δράμα του γένους του. Ήσυχα καθαρά, με την ακριβολογία και τη χάρη που σφράγιζε το λόγο του, μας ετοίμαζε για έναν κόσμο που είχε πια περάσει, για μιαν Ατλαντίδα που είχε κατακαλύψει ο Ωκεανός. Κάποτε κάνοντας την απολογία της πατρίδας του, μας έλεγε: «Δεν είναι τόσο δίκαια τα ανθρώπινα, ώστε μόνο αμαρτήματα να είναι οι αιτίες των τιμωριών.

H Τύχη, η τυφλή θεά, η τελευταία στην οποία θα πάψω να πιστεύω, πρόδωσε συχνά τους έλληνες στο δρόμο τους. Αλλά και αυτοί, πρόσθετε, τη συντρέξανε με το δικό τους τρόπο».Μη νομίσης όμως πως μόνο ένας Επίκτητος κατέχει την αρετή του «γνώθι σαυτόν» (Σ.Μ. Στο πρωτότυπο γραμμένο ελληνικά). Σε κάθε κόγχη απάγκια της αγοράς κάθε πόλης, σε κάθε πλάτανο από κάτω της ευλογημένης ελληνικής γης, θα βρης και έναν έλληνα, αδυσώπητο κριτή του εαυτού του. Και εύκολα θα σου ξανοιχθή και ας είσαι ξένος. Αρκεί εσύ να μην αρχίσης να κακολογής τίποτα το ελληνικό, γιατί τότε μέσα του ξυπνάει μια άλλη αρετή, η περηφάνια.Ναι, ναι, σε βλέπω να γελάς, Ατίλιε Νάβιε, αυτούς του ταπεινούς κόλακες που σέρνονται στους προθαλάμους μας, γελάς που τους ονομάζω περήφανους. Και όμως θα αστοχήσης στο έργο σου αν αγνοήσης αυτή την αλήθεια. Πρόσεξε την υπεροψία και τη φιλοτιμία των ελλήνων. Μην πλανάσαι! Έχουν την ευαισθησία των ξεπεσμένων ευγενών. Είναι γκρεμισμένοι κοσμοκράτορες, ποτέ όμως τόσο χαμηλά πεσμένοι, ώστε να ξεχάσουν τι ήτανε. H πολυσύνθετη ψυχή τους χωράει λογής αντιφάσεις και έρχονται ώρες που για πολλούς είναι δίκαιος ο ειρωνικός λόγος του Ιουβενάλιου Graeculus esuriens, in coelum jusseris, ibit [Σ.Μ. «Το λιμασμένο γραικύλο κι’ αν στον ουρανό τον προστάξης (να πάη), θα πάη.»] Αλλοι όμως είναι τούτοι οι γραικύλοι και άλλοι οι έλληνες. Και το πιο περίεργο: οι ίδιοι τούτοι σε άλλες ώρες είναι γραικύλοι και σε άλλες έλληνες (Σ.Μ. ο συγγραφέας παίζει εδώ με τις λέξεις graeculus και graeci. Στη μετάφραση φυσικά το λογοπαίγνιο χάνεται).

Δεν πρέπει ποτέ να δώσης στον έλληνα την εντύπωση ότι του αφαίρεσες την ελευθερία του. Αφησέ τον, όσο μπορείς, να ταράζεται, να θορυβή και να ικανοποιή την πολιτική του μανία, μέσα στη σφαίρα που δεν κινδυνεύουν τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας. Εσύ πρέπει να έχης την τέχνη να επεμβαίνης μόνο την τελευταία στιγμή, όταν δεν μπορείς να βάλης τους έλληνες τους ίδιους να αποτρέψουν το δυσάρεστο. Πάντοτε βρίσκονται οι διαφωνούντες μεταξύ των ελλήνων, που θα είναι πρόθυμοι να σε βοηθήσουν είτε θεληματικά, είτε, συνηθέστερα, αθέλητά τους.Υποβοηθώντας το τυφλό παιχνίδι των φατριών από το παρασκήνιο, χωρίς να προσβάλλης την περηφάνια τους, μπορεί να οδηγήσης τις ελληνικές πόλεις προς το καλό πολύ ευκολώτερα παρά με τις σοφώτερες διαταγές που θα εξέδιδες, αν είσουνα ανθύπατος στην Ισπανία ή στην Ιλλυρία. Valde aveo scire quid agas. Data Nonis Juniis ex Tusculo.… Όμως αν θέλης στην Ελλάδα πραγματικά να επιβάλης μιαν απόφασή σου, όσο σωστή και αν είναι, κοίταξε να μη φανή η πρόθεσή σου. Πρέπει να θυσιάσης την τιμή μιας απόφασης για να την επιβάλης μεταξύ των ελλήνων. Κάλεσε ιδιατέρως έναν έναν τους αρχηγούς των μερίδων. δώσε στον καθένα την ευκαιρία μιας επίπλαστης πρωτοβουλίας. Φυσικά, αν δυστροπούν, να τους τρομάξης. Αλλά και αυτό υπό εχεμύθειαν, χωρίς να αναγκάσης τη φιλοτιμία τους να πάρη τα όπλα. Δώσε τους κάποια περιθώρια έντιμης υποχώρησης, και όταν ακόμα στην πραγματικότητα διατάσσης.

Μην τους πης ότι διατάσσεις, πες τους ότι δεν διατάσσεις, αλλά ότι αν δεν γίνη τούτο και εκείνο, τότε οι ρωμαϊκές λεγεώνες θα αναγκασθούν να μεταθασταθμεύσουν, για λόγους ασφάλειας, σε άλλη επαρχία και τότε μπορεί τίποτε Γέτες ή Κέλτες ή Δακοί να στείλουν τα στίφη τους να δηώσουν τη χώρα και ας αναμετρήσουν οι ίδιοι τις συνέπειες και ας αποφασίσουν. Όλα αυτά δε σου τα λέω για να σε κάνω να περιφρονής τους έλληνες. απεναντίας σου τα λέω για να τους καταλάβης και να τους προσέξης. Ακόμη και σήμερα διατηρούν τα ίχνη μερικών αρετών που μοιάζουν με τη χόβολη μιας μεγάλης πυράς. Μελετητές της ψυχής των ατόμων και του όχλου, θα τους δης να εκτελούν μερικούς θαυμάσιους ελιγμούς, να χαράζουν πολιτικά σχέδια περίλαμπρα, με μιαν ευκινησία στη σκέψη και μια γοργότητα στις αντιδράσεις που εμείς εδώ ποτέ δε φτάσαμε. Μόνο που ύστερα θα μελαγχολήσεις βλέποντας πως είναι πια ασήμαντοι οι σκοποί για τους οποίους ξοδεύονται αυτά τα εξαίσια χαρίσματα.

Περί της (μη) συμμετοχής στις εκλογές συλλόγων ΔΕΠ

Το προηγούμενο διάστημα τα ΜΜΕ καλλιεργούσαν την εντύπωση ότι η απερχόμενη ΠΟΣΔΕΠ εκλέχτηκε σε ανύποπτο χρόνο και με υποτιμημένες (= με μικρή συμμετοχή) διαδικασίες, οπότε δεν εκπροσωπεί το σώμα των μελών ΔΕΠ κλπ. Οπως, επίσης, όλοι γνωρίζουν, πριν από το συνέδριο της ΠΟΣΔΕΠ πραγματοποιήθηκαν εκλογές στους Συλλόγους (μάλιστα ο κ. Ρουσόπουλος μέτρησε ο ίδιος τους συμμετέχοντες) και τα ΜΜΕ είχαν σχεδόν ζωντανό ρεπορτάζ από εκεί όπου η κραταιά παράταξη έχανε δυνάμεις (πχ ΕΜΠ). Με δεδομένο ότι οι εκλογές αυτές ΔΕΝ έγιναν σε ανύποπτο χρόνο (κάθε άλλο!), το επιχείρημα ότι η ΠΟΣΔΕΠ «εκλέγεται νύχτα» και άρα «δεν εκπροσωπεί» δεν είναι και πολύ ευσταθές για διάφορους λόγους, όπως για παράδειγμα ότι στη Δημοκρατία άγνοια και αδιαφορία δεν συγχωρούνται και δεν επιτρέπονται.

Σκοπός μου δεν είναι να δικαιολογήσω/υπερασπιστώ την ΠΟΣΔΕΠ με την τακτική της οποίας διαφωνώ, αλλά να συμβάλλω στην ερμηνεία της στάσης που κράτησε η πλειοψηφία των απόντων καθηγητών Πανεπιστημίου. Διάφορα λέγονται, αν και κανένας από τους δημοσιογράφους δεν έχει φέρει το θέμα σε σοβαρή συζήτηση, προφανώς γιατί είναι εκτός ατζέντας. Η περισσότερο επιπόλαια των ερμηνειών είναι ότι οι απέχοντες «συμφωνούν με την κυβέρνηση» ή έστω «με τις μεταρρυθμίσεις». Αν συμφωνούν, έχουν ευθύνη να παραβρεθούν στην κάλπη. Μια άλλη ερμηνεία είναι ότι τους εκφράζει η ΠΟΣΔΕΠ και άρα δεν χρειάζεται να δώσουν το παρόν. Αλλοι πάλι, λένε ότι έχουν λάβει σιωπηρή εντολή από τα δύο μεγάλα κόμματα να συμβάλλουν με αυτό τον τρόπο στην απαξίωση των Πανεπιστημίων.

Δεν αποκλείεται όλες οι ερμηνείες αυτές να έχουν βάση, ωστόσο είναι αρκετά έως πολύ υποτιμητικές για τα μέλη ΔΕΠ και επιπλέον τρέφουν την εικόνα της απαξίωσης και της σήψης.

Δεν έχω δει να εξετάζεται ο προβληματισμός που θα παραθέσω στη συνέχεια (δεν διεκδικώ ακαδημαϊκή πρωτοτυπία στη δημοσίευση, απλά το αναφέρω): Οι καθηγητές πανεπιστημίου αρνούνται να νομιμοποιήσουν με την ψήφο τους στις εκλογές για τους συλλόγους ΔΕΠ όλα όσα λαμβάνουν χώρα. Δεν τους εκφράζει κανείς, ακόμη και εκείνες οι παρατάξεις προς τις οποίες είναι «φιλικά προσκείμενοι», όσο και αν οι τελευταίες κόπτονται για τη δημοκρατία, την αντιπροσωπευτικότητα και τα ανοιχτά πανεπιστήμια. Κατά βάθος, οι καθηγητές Πανεπιστημίου γνωρίζουν πολύ καλά ότι τα κόμματα εξουσίας και οι αντιπροσωπείες τους στα Πανεπιστήμια δεν έχουν εδώ και πολλά χρόνια σύγχρονες θέσεις για την εξέλιξη των θεσμών. Γνωρίζουν την ξύλινη γλώσσα και την ξύλινη πραγματικότητα που αμφότεροι αναπαράγουν, τον ατομισμό που καλλιεργούν, την αναξιοκρατία, όλα αυτά που τέλος πάντων χαρακτηρίζουν το σύστημα όπως κατάντησε. Και μη βλέποντας ενεργητική διέξοδο να αντιδράσουν (και μιας και το λευκό/άκυρο δεν παίρνουν ποσοστό) αποφασίζουν να απέχουν, επιτρέποντας στους άλλους να «Απέκουν». Με αυτή την έννοια, οι καθηγητές Πανεπιστημίου είναι μπροστά από την υπόλοιπη κοινωνία που είναι εγκλωβισμένη στο πρασινομπλέ μαντρί των μετρίων επαγγελματιών της «Λαϊ(κιστι)κής Δημοκρατίας της Ελλάδος» και η οποία κοινωνία, ό,τι και αν συμβεί, χωρίς μνήμη, προσέρχεται κάθε τετραετία να βάλει την ψήφο της στο κουτάκι του μαντριού (μιλάμε για το 90% των ψηφοφόρων).

Αυτό δεν εκφράζει όλους όσους απέχουν, πιστεύω όμως ότι εκφράζει πολύ περισσότερους από όσους εκφράζουν οι υπόλοιπες ερμηνείες της αποχής.

Και μια παιδική απορία: η κυβέρνηση μετρά πόσοι ψηφίζουν σε όλα τα συνδικάτα και στη συνέχεια διαιρεί τον αριθμό αυτό δια το πλήθος των εχόντων δικαίωμα ψήφου, ώστε να αποφανθεί για την αντιπροσώπευση των συνδικάτων, οργάνων, κλπ; Γιατί κανείς δεν θέτει το αφελές αυτό ερώτημα στους «αρμοδίους»;

Η «νίκη του κινήματος» και οι ηγέτες που μας αξίζουν

Η κίνηση του ΠΑΣΟΚ να αποχωρήσει από τη συζήτηση για την αναθεώρηση του άρθρου 16, κάνοντας ταυτόχρονα πρόταση μομφής και ζητώντας εκλογές, θα χαρακτηριστεί, μεταξύ άλλων, ως νίκη του κινήματος. Θα “εκτιμηθεί” ότι “υπό την πίεση των κινητοποιήσεων κλπ κλπ, το ΠΑΣΟΚ αρνείται να νομιμοποιήσει τη διαδικασία αναθεώρησης ιδιαίτερα του άρθρου 16” και “αφήνει την κυβέρνηση στο μοναχικό της δρόμο“.

Η αλήθεια απέχει, διότι όλοι γνωρίζουν ότι η τροποποίηση του 16 ήταν και πρόταση του ΠΑΣΟΚ, το οποίο πάντως δεν είχε ενιαία θέση επί του θέματος, όπως προκύπτει από τις δηλώσεις ορισμένων εκ των (κατά τα media) πρωτοκλασσάτων. Οπότε, ο Πρόεδρος του Κινήματος στην καλύτερη περίπτωση δια των οργάνων που ελέγχει προσωπικά, και πάντως χωρίς να ρωτήσει έστω την κοινοβουλευτική ομάδα, αποφάσισε και ανακοίνωσε τη “γενναία έξοδο”. Οι βουλευτές που θα ψήφισαν την αναθεώρηση χαίρονται γιατί δεν αναλαμβάνουν το πολιτικό κόστος που αυτό συνεπάγεται, όπως τουλάχιστον αυτοί το αντιλαμβάνονται. Οι βουλευτές που δεν θα ψήφιζαν την αναθεώρηση του 16, επίσης χαίρονται γιατί πέτυχαν μια νίκη, και ανανεώνουν το ραντεβού τους με τις απόψεις του Προέδρου για αργότερα. Δεν είναι καταπληκτική η πολιτική;

Βέβαια, και οι κυβερνώντες καλοί έιναι, και δείτε τι συνέβη στη συνεδρίαση της επιτροπής αναθεώρησης όπου κάποιοι δεν ψήφισαν το άρθρο για τα δάση (και πάλι το πολιτικό κόστος που δεν ήθελαν να αναλάβουν είναι ερμηνεία με νόημα) και είδαμε όλοι τι ακολούθησε. Δηλαδή: η αστοχία (;) των χειρισμών της κυβέρνησης έδωσε στο ΠΑΣΟΚ την εξαιρετική αφορμή που ζητούσε για να φύγει από το διασυρμό στον οποίο θα εσύρετο και από όσα εσωτερικά θα ακολουθούσαν αν συμμετείχε στην ψηφοφορία περί αναθεώρησης.

Το κίνημα, από την άλλη, θα κάνει (εύλογα;) την εκτίμηση ότι πήρε μια νίκη και θα συνεχίσει και δεν αποκλείεται να πετύχει να μη γίνει απολύτως τίποτε μέχρι τις ενδεχόμενες πρόωρες εκλογές Μάιο ή Ιούνιο. Τότε, το ΠΑΣΟΚ θα ανακτήσει την “ενότητά” του με σκοπό την κατάληψη της εξουσίας (και μετά θα δουν, όπως πάντα), ενώ η ΝΔ θα παίξει το χαρτί της κατηγορίας του ΠΑΣΟΚ για αποστασία από τις δημοκρατικές κοινοβουλευτικές διαδικασίες και άλλα που όντως έχουν κάποιο νόημα. Δεν γνωρίζω τι θα βγάλει η κάλπη, αλλά αν η ΝΔ επικρατήσει (το λογικότερο) θα έχει την εντολή να νομοθετήσει τα πάντα και άμεσα, και ο νέος κύκλος αποτίμησης του πολιτικού κόστους θα ξεκινήσει.

Σε όλες τις περιπτώσεις, τα Πανεπιστήμια στην καλύτερη περίπτωση θα έχουν κάνει μια δήθεν εξεταστική σε κάποια ανάπαυλα του κινήματος μέχρι τις εκλογές, ένα κουτσουρεμένο εαρινό εξάμηνο, και θα επανέλθουν στο “δρόμο του αγώνα” με την πρώτη αφορμή μετά τις εκλογές, συνεχίζοντας να διεκδικούν τη στασιμότητα και να την πετυχαίνουν, αφού ούτε η κυβέρνηση ως κυβέρνηση, ούτε η αντιπολίτευση ως αντιπολίτευση, δέχονται να αναλάβουν οποιοδήποτε πολιτικό κόστος. Αν, μάλιστα έπρεπε να γράψουν το πρόγραμμά τους με λίγες λέξεις, θα τους εξέφραζε πλήρως το “σκοπός του προγράμματός μας είναι να γίνουμε κυβέρνηση και να κυβερνήσουμε με τις λιγότερες δυνατές φθορές ώστε να ξαναγίνουμε και να ξαναγίνουμε κυβέρνηση“.

Κατόπιν όλων αυτών, δεν ξέρω αν οι εξελίξεις που θα ακολουθήσουν οφείλονται σε χειρισμούς του Παπανδρέου, σε νίκη του κινήματος ή αλλού. Ξέρω όμως, ότι οι λαοί έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν

Για μια άλλη αναθεώρηση…

Το παρόν κατατέθηκε και στον εθνικό διάλογο του ΥΠΕΠΘ

Εισαγωγή

Για μια ακόμη φορά επαναλήφθηκε το ίδιο τοπίο στα της εκπαίδευσης: μια εξαγγελία μεταρρύθμισης με την «παραδοσιακή» απόπειρα αυτή να ψηφιστεί το καλοκαίρι, προκαλεί ένα «θερμό» από πλευράς φοιτητικών κινητοποιήσεων εξάμηνο. Οι συσχετισμοί υποτιμώνται από την κυβέρνηση, όπως και οι φωνές άλλων εκπαιδευτικών, ως αντιπολιτευτικές ασκήσεις που θα «ξεφουσκώσουν». Η πραγματικότητα διαψεύδει τις κυβερνητικές εκτιμήσεις και η αρχή της επόμενης ακαδημαϊκής χρονιάς χαρακτηρίζεται από εντυπωσιακής διάρκειας κινητοποιήσεις εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας, οι οποίες κινδυνεύουν να εξελιχθούν σε πρωτοφανή γενίκευση με την είσοδο των φοιτητών και των πανεπιστημιακών με τη λήξη της εξεταστικής. Η κυβέρνηση τα αντιλαμβάνεται αυτά και αναδιπλώνεται πλήρως, αποσύροντας από την ημερήσια διάταξη κάθε «εύφλεκτο» κείμενο και συζήτηση. Ετσι, η συζήτηση για την αναθεώρηση του συντάγματος προγραμματίζεται να επιχειρηθεί τον Ιανουάριο 2007, η δε μεταρρύθμιση στην τριτοβάθμια για το επόμενο καλοκαίρι.

Αυτή είναι μια διηγηματική προσέγγιση της πραγματικότητας, και προφανώς το μόνο μέρος της ανάλυσης με το οποίο συμφωνούν όλοι. Τα δύσκολα και οι διαφωνίες έπονται. Αφήνουμε εκτός συζήτησης την πρόχειρη και συνήθως επιφανειακή και αντιεπιστημονική ανάλυση που συγχέει όλα με όλα, όμως ακούγεται εύκολα από τα τηλεοπτικά παράθυρα, και επιχειρούμε μια θέαση περισσότερο εστιασμένη στην ουσία. Όλα όσα έχουν συμβεί δεν είναι παρά επανάληψη ενός ίδιου σεναρίου με διαφορετικούς πρωταγωνιστές και τίτλο: κάποιοι εναλλασσόμενοι κυβερνώντες είτε αδυνατούν είτε δεν θέλουν πραγματικά να αποφασίσουν, υπεύθυνα όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, για το μέλλον της εκπαίδευσης συνολικά, αποτιμώντας με θάρρος πλήθος λανθασμένων αποφάσεων οι οποίες έφεραν το εκπαιδευτικό σύστημα στη σημερινή κατάσταση, και λαμβάνοντας με περισσότερο θάρρος δύσκολες και δυσάρεστες για πολλούς αποφάσεις.

Ολοι ισχυρίζονται ότι κάποιες αποφάσεις πρέπει να ληφθούν, όμως καθένας έχει τη δική του ατζέντα όταν και όποτε έρχεται το «δια ταύτα». Εκεί, σε πείσμα της λογικής και της επιστήμης, κράτος αποκτά η αποτίμηση του πολιτικού κόστους, ο ρόλος του κακώς εννοούμενου συνδικαλισμού, των πάσης φύσεως ημετέρων, και κοντολογίς τελικά όλα αποτιμώνται με την ποσότητα της ευχαρίστησης ή της δυσαρέσκειας σε ομάδες, παράγοντες, και γενικά ψηφοφόρους, η οποία θα αποδοθεί σε άτομα που είτε ως χαρτοφυλάκιο, είτε ως αντιπολίτευση, έχουν μόνο μια στρεβλή, απόμακρη και κατ όνομα μόνο «πολιτική» σχέση με την εκπαίδευση.

Δήθεν πολιτικός, δήθεν διάλογος

Τα ίδια ακριβώς επιχειρήματα εκφέρονται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές από πολιτικούς αντιπάλους, ανάλογα με τις κυβερνητικές ή εσωκομματικές συγκυρίες. Τα ίδια τεχνάσματα και οι ίδιες υποτιμητικές για τους πολίτες κουτοπονηριές επιχειρείται να εφαρμοστούν για να περάσουν νόμοι και πάσης φύσεως διατάξεις «νύχτα». Πάντα το αποτέλεσμα είναι η -αυθόρμητη ή όχι, αδιάφορο- μεγάλης κλίμακας κινητοποίηση των νέων και το κάποιου είδους «αναδίπλωμα» υπό το δέος -πάντα- του λεγόμενου πολιτικού κόστους. Ετσι, αυτοί που πραγματικά μοχθούν στην εκπαίδευση, εκτός από τους μισθούς που τους οδηγούν σε πάσης φύσεως «δεύτερες δουλειές», έχουν κληρονομήσει πολλά και σημαντικά προβλήματα όπως τα ΑΕΙ-ΤΕΙ, τα επαγγελματικά δικαιώματα, τη (μη) αξιολόγηση των καθηγητών της δευτεροβάθμιας, την όχι αδικαιολόγητη καχυποψία σχετικά με την εκλογή καθηγητών στα Πανεπιστήμια, και συνολικότερα την άρνηση αποδοχής μιας αρχής και κυρίως κάποιων Αρχών που πρέπει να διέπουν το πνεύμα τε και τη λειτουργία του συστήματος συνολικά.

Η σημερινή κυβέρνηση, αντί να προσπαθήσει από την αρχή της διακυβέρνησής της να πείσει για το «νέο» που επικαλείται, ακολουθεί τη γνώριμη από την αντιπολίτευση οδό της απόπειρας βίαιης νομοθέτησης αλλαγών που όλοι συμφωνούν ότι δεν είναι ούτε όσες, ούτε αυτές που χρειάζονται, και επιστρατεύει επικοινωνιακά τεχνάσματα για να υποψιαστεί, έστω, η «κοινή γνώμη» κάτι υπέρ των ενεργειών της. Η σημερινή αντιπολίτευση, έχοντας στο παρελθόν ρίξει η ίδια στην πυρά τη μοναδική ολοκληρωμένη απόπειρα μεταρρύθμισης που έκανε, επικαλείται τα ίδια επιχειρήματα που επικαλείτο η τότε αντιπολίτευση, σχετικά με ένα σύνολο αλλαγών το οποίο είχε και η ίδια στο πρόγραμμά της και πολύ χαίρεται που δε θα επωμιστεί εκείνη το πολιτικό κόστος. Υποκρισία εκατέρωθεν, λοιπόν, και με τη βοήθεια των μέσων μαζικής ενημέρωσης (ή μήπως εξημέρωσης;) η κοινή γνώμη απλά παρακολουθεί χωρίς μνήμη και δυστυχώς χωρίς κρίση.

Οσο για το φοιτητικό κίνημα, αυτό δεν ανταποκρίνεται στις περιστάσεις λειτουργώντας σε μεγάλο βαθμό ως «φυτώριο» όσων θα στελεχώσουν τις μελλοντικές κυβερνήσεις και αντιπολιτεύσεις του «μία από τα ίδια» βαλκανικού πολιτεύματος που εν πολλοίς βιώνουμε.

Κοινός τόπος συμφωνίας όλων των μερών δεν υπάρχει, εκτός από τη γενική θέση που όλοι ανέξοδα εκφράζουν ότι «απαιτείται εθνικός διάλογος και στρατηγική για την Παιδεία». Πράγματι έτσι είναι, και ειλικρινά απορούμε όλοι αυτοί που τον ζητούν με ύφος πολλών καρδιναλίων, τι ουσιαστικό έχουν να καταθέσουν σε αυτόν, άλλο από αοριστολογίες, γενικολογίες και μεταφράσεις των «βίβλων» της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Στο ίδιο μήκος κύματος, οι ακολουθούμενες τακτικές έχουν εδώ και καιρό χάσει τη φαντασία τους, μιας και βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά σε διορισμένα «συμβούλια» και επιτροπές περισσότερο ή λιγότερο σοφών, σε μετονομασίες φορέων που δεν λύνουν τα προβλήματα σε φορείς που τα επιτείνουν, και γενικά σε μέτρα που είναι αποσπασματικά, αναποτελεσματικά, δημιουργούν ομηρίες και εκκρεμότητες, και πάνω απ’ όλα δεν σέβονται ούτε την επιστημονική προσέγγιση, ούτε τον κόσμο που μοχθεί στην εκπαίδευση.

Πρόταση για το σύνταγμα

Η συμπεριφορά αυτή, η οποία δυστυχώς επικυρώνεται από τους πολίτες κάθε «τετραετία», σε καμία περίπτωση δεν αναιρεί την ανάγκη διεξαγωγής του εθνικού διαλόγου. Για το σκοπό αυτό, και στο πλαίσιο της επερχόμενης συζήτησης για την αναθεώρηση του Συντάγματος, καταθέτουμε μια πρόταση η οποία μετατρέπει τα της εκπαίδευσης από τετραετές χαρτοφυλάκιο, σε συνταγματικά κατοχυρωμένο πεδίο χάραξης και εφαρμογής της στρατηγικής που θα αποφασίσει η βουλή με συνέχεια και με ορίζοντα τουλάχιστον δεκαετίας.

Προτείνουμε, λοιπόν, στο νέο σύνταγμα να προβλεφθούν σχετικά με το θέμα τα ακόλουθα:

·         Η εκπαιδευτική πολιτική να χαράζεται από όργανο που εκλέγει η βουλή με αυξημένη πλειοψηφία, ανάλογη με αυτή που απαιτείται σήμερα για την εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας. Το όργανο αυτό θα πρέπει να έχει τουλάχιστον δεκαετή θητεία χωρίς δυνατότητα αντικατάστασης των μελών του από την εκάστοτε κυβέρνηση παρά μόνο με την ίδια αυξημένη πλειοψηφία, αποκλίνοντας σημαντικά από τους όρους λειτουργίας του σημερινού «Εθνικού Συμβουλίου Ανώτατης Παιδείας».

·         Οι επικεφαλής και τα μέλη του οργάνου αυτού να μην επιτρέπεται να πολιτευτούν μετά τη λήξη της θητείας τους και τουλάχιστον για μια τετραετία.

·         Το σημερινό Υπουργείο Παιδείας να μετατραπεί αποκλειστικά σε εκτελεστικό όργανο της στρατηγικής και πολιτικής που θα χαράσσεται, η δε εκάστοτε πολιτική του ηγεσία επίσης να αποκλείεται από συμμετοχή στις επόμενες εκλογές.

Το όργανο αυτό θα αναλάβει να διεξάγει το διάλογο με όλους του κοινωνικούς εταίρους έχοντας πρώτα απ’ όλα αυξημένη αποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα και αυξημένο κύρος από τη Βουλή. Πολλά, ασφαλώς, θα εξαρτηθούν από τη σύνθεση του οργάνου, και πολλά άλλα μένουν να καθοριστούν, όπως η εμβέλεια στην οποία θα μπορεί να λαμβάνονται αποφάσεις. Ωστόσο, ο συνταγματικός χαρακτήρας του και οι όροι εκλογής του θα μπορούσαν να διασφαλίσουν ότι το όργανο αυτό δεν θα είναι μία ακόμη «επιτροπή σοφών». Εξάλλου, όπως και να ονομάστηκαν, οι «επιτροπές σοφών» που ορίζει κάθε κυβέρνηση ποτέ δεν απέκτησαν το κύρος και την αποδοχή που απαιτείται να έχουν στην εκπαιδευτική κοινότητα.

Η αποσπασματική τοποθέτηση των κομμάτων για στρατηγικά θέματα της εκπαίδευσης, με εσωτερικό δημοψήφισμα ή χωρίς, δεν αποδεικνύει το θάρρος και τη δέσμευση που επικαλούνται για την πραγματοποίηση αλλαγών στην Παιδεία, η παραμονή της οποίας στην κατηγορία του «χαρτοφυλακίου» μόνο δεινά της επιφυλάσσει, με όλα όσα αυτό έχει επιφέρει και θα επιφέρει και στο μέλλον στη χώρα και τις γενιές που θα έλθουν. Θέτουμε, λοιπόν, την πρόταση αυτή σε συζήτηση, ελπίζοντας να εξεταστεί νηφάλια, επιστημονικά και επί της ουσίας της Πολιτικής της διάστασης.

Νίκος Μαρκάτος, n.markatos@ntua.gr
Καθηγητής ΕΜΠ, τ.Πρύτανης
Πρόεδρος της Σχολής Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ

Βασίλης Βεσκούκης, v.vescoukis@cs.ntua.gr
Επίκουρος Καθηγητής ΕΜΠ